خانه > دسته‌بندی نشده > ریشه های بنیادگرایی در خاورمیانه

ریشه های بنیادگرایی در خاورمیانه


برای بسیاری از مردم در گوشه وکنار جهان درک علل خشونت در خاورمیانه بسیار دشوار است. اکثر آنها خاورمیانه را منطقه بمب گذاران انتحاری ، پرچم های سوخته، اجساد متلاشی شده ومبلغان مذهبی تند رویی می دانند که پیوسته فتوای جهاد صادر می کنند.واین تصورات کاملا در تضاد با دیدگاههایی است که این منطقه را گاهواره تمدن بشری می داند.
در این نوشتار ، به پاره ای از عوامل بنیادگرایی از جمله: درک ناقص و مثله شده از مدرنیته، وجود حکومتهای فاسد و مستبد، فقدان نهادهای مدنی و احزاب آزاد و… اشاره شده است و به شکلی اجمالی به هر کدام از این عوامل پرداخته شده است.

» فرید زکریا» سردبیر هفته نامه نیوزویک پس از یازده سپتامبر در مقاله ای تحلیلی و بلند به ارزیابی ریشه های این حادثه پرداخت. وی با نگاهی تاریخی ، مناسبات و تعاملات جهان اسلام و غرب را بررسی کرده و از قول برنارد لوئیس مورخ و اسلام شناس برجسته بیان می کند که در بیشتر اعصار تاریخی زندگی اقلیت های مذهبی در سرزمینهای اسلامی به مراتب بهتر از زندگی آنها در سرزمینهای مسیحی بوده است.وی آنگاه به علتهای شیوع تعصب و سخت گیری های مذهبی در سرزمینهای اسلامی می پردازد و علتهای آن را در برخی سیاستهای غرب ، وجود دیکتاتوریهای مستبد در جهان اسلام و از همه مهمتر تجربه ناقص مدرنیزم در جهان اسلام، دنبال می کند. او نوگرایی در خاورمیانه را تجربه ای ناقص می داند که به کمک دولتها و با تکیه بر پول نفت و صرفا در ابعاد ظاهری و نه زیربنایی ایجاد شده است و به همین علت نتوانست از جوامع خاورمیانه ، جوامعی مدرن و آزاد به وجود آورد.
وی در نگاهی واقع بینانه به اوضاع خاورمیانه در دهه های اخیر ادامه می دهد: شاه ایران زمامدار خاورمیانه ای که کوشید کشورش را سریعتر از دیگران به عصر تجدد و نوگرایی برساند، با خشونت آمیزترین واکنش ها در انقلاب 1979 مواجه شد.ولی حتی نوگرایی شاه هم در مقایسه با مثلا رویکرد سخت کوشی ، سرمایه گذاری و صرفه جویی معمول در شرق آسیا، تلاشی بود برای خرید نوگرایی به کمک پول نفت.معلوم می شود که نوگرایی و مدرنیزاسیون به چیزی بیش از مردمان نیرومند و پول نفت نیاز دارد.وارد کردن کالاهای خارجی، اتوموبیل کادیلاک و غذاهای مک دونالد آسان است ولی وارد کردن مواد اصلی تر جامعه مدرن یعنی بازار آزاد، احزاب سیاسی ، مسئولیت پذیری و حکومت قانون دشوار و خطرناک است.
عصر » تازه شدن » به شیوه ای غریب به دنیای عرب رسیده است. جوامع عرب خاورمیانه آنقدر باز هستند که به واسطه نوگرایی دچار اختلال شوند ولی آنقدر باز نیستند که با این موج همراه شوند.آنها برنامه های تلویزیونی ، غذاهای حاضر و آماده و نوشیدنیهای رنگارنگ را می بینند ولی آزاد منشی معمول در جامعه و فرصت ها و امکان بر قراری آزادیهای بیشتر را نمی بینند. جهانی شدن در دنیای عرب صرفا کاریکاتور یک منتقد از جهانی شدن است، مجموعه ای عظیم از کالاهای غربی ، تابلوهای اعلانات و دیگر هیچ. وی آنگاه فقر و محرومیت طبقات پایین جامعه و روی آوردن آنها به بنیادگرایان و نیز ارائه خدمات اجتماعی و رفاهی و حتی بهداشتی از سوی سازمانهای دینی و فقدان یک جامعه مدنی قوی که بتواند جایگزین این سازمانها شود را از دلایل دیگری می داند که به رشد بنیادگرایی علی الخصوص در دنیای عرب کمک کرده است و در کنار استبداد داخلی و شکاف طبقاتی ، جوامع عرب را تبدیل به قفس های طلایی بزرگ و پر از جوانان مایوس و سر خورده کرده که خشم خود را به جای اینکه بر سر استبدادگران فاسد داخلی خالی کنند، آن را به سمت غرب، مدرنیته و … هدایت می کنند. در حالی که حاکمان داخلی نیز از این امر چندان چندان ناخشنود نیستند. (ماهنامه آفتاب. شماره نهم)
آنچه را می توان از گفته های فوق نتیجه گرفت این است که وی علاوه بر نقش استبداد داخلی و برخی سیاستهای قدرتهای غربی در رشد بنیادگرایی ، مهمترین عامل را در چگونگی توسعه و حرکت این جوامع به سوی نوگرایی و مدرنیته می داند و اصلی ترین چارچوب استدلال خود را بر روی اولا توسعه از بالا به پایین و شتابزده آنهم توسط حکومتها و ثانیا توسعه ناقص و مثله شده، بنا می کند که در نهایت راه به جایی نمی برد و به علاوه موجب از هم گسیختگی نظم ذهنی و عینی سابق در جامعه می شود.
این دیدگاه البته دیدگاهی جدید و تازه نیست .در تبیین مفهوم توسعه و انواع آن و نیز شکل گیری انواع حکومتها ، به این نوع مدرنیزم اشارات زیادی شده و در باب آن مطالعات زیادی صورت گرفته است و شاید بتوان گفت ، کتاب » ریشه های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی» نوشته » برینگتن مور» یکی از جامع ترین آثاری است که اثرات اجتماعی و روانی انواع توسعه را به خوبی تبیین کرده و در شرح راه حل دوم توسعه که در کشورهایی مانند ژاپن و آلمان اتفاق افتادمعتقد است که توسعه شتابان آلمان توسط صدر اعظم مقتدر آن » بیسمارک» و رشد سریع ژاپن بر اثر انقلاب » میجی » موجب تخریب جامعه سنتی و تداوم بافت سنتی در درون بخش مدرن و در نتیجه ظهور فاشیسم در این کشورها شد.(1)
اما بحث انگیزترین بخشی که در مورد بنیادگرایی مورد مطالعه قرار می گیرد، خاستگاه و منشا دینی یا غیر دینی بودن آن است. بسیاری از اندیشمندان رشد بنیادگرایی را محصول شرایط سیاسی و اقتصادی جدیدی می دانند که مسلمانان با آن درگیر شده اند و مواجه شدن اسلام با فرهنگ غرب در دوران جدید ، برخی سیاستهای استعماری غربی ها در جهان اسلام و ظهور کشور یهودی در دل خاورمیانه را باعث برانگیخته شدن احساسات مسلمانان و اعراب می دانند که همین عوامل آنها را نیازمند منبعی الهام بخش و وسیله ای برای اتحاد می سازد و چه عاملی بهتر از اسلام که احساسات و انگیزه های اغلب غیر دینی خود را به آن نسبت داده و مشروعیت برخی اقدامات عملی خود را نیز از آن کسب کنند.
دکتر حمید عنایت در بررسی پدیده بنیادگرایی(اصل گرایی) ، جنبش های بنیادگرا و رادیکال اسلامی را مورد مطالعه قرار داده است. وی در بحث از اخوان المسلمین پس از آنکه گفته های » حسن البنا» در مورد تحولات آن روز مصر را نقل می کند، و دلیل تاسیس نهضت را مبارزه با گرایش های علمانی ( سکولاریستی) معرفی می کند ، اظهار می دارد : » اهمیت سخنان بنا در این است که در حالی که بسیاری از اصل گرایان امروزه ممکن است ادعا کنند که معتقدات آنها فرآورد طبیعی حقیقت و پویایی ذاتی و جبلی اسلام است، او بدین سان به ربط دو سویه مستقیم بین نهضت اخوان و عوامل اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی محیط بر آن ، اذعان دارد. هم زمانی چندین نقطه عطف در تاریخ گسترش جمعیت اخوان با ماجرای منازعه عربان-صهیونیان ، بار دیگر این حقیقت و قول مشهور را تایید می کند که رادیکالیسم سیاسی نمی تواند به هیچ چیز بهتر از تهدید دشمن خارجی متکی باشد. وی سپس وی سپس نقش دین در رادیکالیسم و هر گرایش دیگر را چنین بیان می کند: صرف نظر از قوانین مربوط به احوال شخصیه و آنچه اقبال ، قوائد مربوط به خوردن و نوشیدن و نجس و پاکی می نامند ، که از نظر سیاسی زیانی در بر ندارد ، ماهیت معتنابهی از قوانین بستگی به ذهنیت و فضای فکری اجتماعی و سیاسی کسانی دارد که دست اندر کار اخذ و استنباط آن قوانین از منابع اصلی هستند.یک مسلمان لیبرال از قرآن و سنت همه آنچه را ضامن لازم حقوق و آزادیهای فردی است ، می یابد و یک سوسیالیست هم می تواند روحیه جمع گرایی اسلام را ثابت کند.»(2)
اما بر خلاف آنچه عنوان شد، بنیادگرایان افکار و عقاید خود را متاثر از مذهب و متون مقدسی می دانند که آنها را به جهاد و مقاومت در برابر کفار کرده و الهام بخش حرکتهای
آنان در این مسیر می باشد. دنیای آنان معمولا در دو حوزه «ما» و » آنها» خلاصه می شودو مبنای این دین، متون مذهبی و میزان تقید افراد به آموزه های مذهبی است.در نگاه بنیادگرایان مذهبی در هر کدام از ادیان بزرگ جهان ، پیروان دیگر ادیان در گمراهی و تاریکی زندگی کرده وجمعیت » کفار » را تشکیل می دهند. در داخل یک جامعه نیز همین معیارها ، اساس تقسیم بندی هایی است که که در ذهن گونه ای تقابل را تداعی می کند.
اسامه بن لادن در مصاحبه با شبکه الجزیره در تاریخ سپتامبر 1998 می گوید : این درگیری شامل دو طرف است که با هم در نبرد می باشند. در یک طرف صلیبیون بین المللی و هم پیمانان یهودی و صهیونیست آنها به رهبری آمریکا، بریتانیا، و اسراییل قرار دارند و در طرف دیگر اسلام و مسلمین. همه مسلمین می دانند که بایستی بغض و نفرت نسبت به یهود و مسیحیان و آمریکاییها را در دل داشته باشند.این جزیی از دین ماست و من همیشه احساس کرده ام که در یک جنگ با یهود و نصارا و آمریکاییها هستم.
مهمترین ایرادی که در این گونه دیدگاهها می توان مشاهده کرد، همان کلی گرایی است که بر اساس آن دنیای پیرامون ، بر طبق معیاری مشخص به دو یا چند گروه طبقه بندی می شود در حالی که ملاک و معیار مورد نظر زاییده ذهن خاص در شرایط و محیط خاصی است و نمی توان آن را به افرا د و شرایط دیگری تعمیم داد.
ایراد دیگر بنیادگرایی این است که عوامل جانبی و غیر نظری را در قالب اندیشه های مذهبی قرار داده و افراد را به پیروی از آن فرا می خواند.این مطلب را می توان در تبار شناسی اندیشه ها، نگاه فوکویی به مفهوم قدرت و روانکاوی بنیادگرایان به خوبی مشاهده کرد. اگر چه می توان گفت که هیچ اندیشه ای فارغ از محیط و شرایط و تاریخ وجود ندارد و ذهنیت دکارتی خیالی بیش نیست، اما این اندیشه ها یعنی آنچه بنیادگرایان می گویند، اغلب معطوف به عمل است و از این رو برای انسان و جهان بسیار خطرناک است که در پی مهار و نقد آن بر نیایند و یا احتمالا با اقدامات نسنجیده به رشد آن نیز کمک کنند .اگر چه عقیده غالب این است که بنیاد گرایی اسلامی محصول دوران اخیر و زاییده شرایط کنونی است، اما برخی از صاحبنظران ریشه های بنیادگرایی را عمیق تر دانسته و معتقدند که در تفکرات بنیادگرایان اندیشه اسلامی وجود دارد. » محمد ارکون» اسلام شناس معروف مقیم فرانسه می گوید : این که بخواهیم بنیادگرایان را از مسلمانان جدا کنیم ، سخنی است نمایشی و بی بنیاد که توان مقاومت در برابر آزمون را ندارد.چنانچه بخواهیم از نظر تاریخی به امور نگاه کنیم، این سخن پذیرفته نیست به خاطر اینکه در نسخه اسلام بنیادگرا هم چیزی از اندیشه اسلامی وجود دارد که همان اندیشه بنیادگرای متکی به اصول دین و اصول فقه است و این بنیادگرایی که امروزه مرجع بزرگ مسلمانان را تشکیل می دهد، تاکنون به طور جدی در پرتو دانش مدرن تاریخ و دانش نوین زبان شناسی و جامعه شناسی و سایر علوم اجتماعی و انسانی مورد باز نگری قرار نگرفته است.اصول فقه همچنان و همانند گذشته در دانشکده ها و مراکز سنتی امروزی تدریس می شود. پس چگونه می توان انتظار نوزایش نسل عربی و اسلامی نوین را داشت؟ نسلی آزاد اندیش و رها شده از گذشته . این درسهای اصول حتی در سده های میانی آغازین هم به صورتی بهتر از وضعیت حال تدریس می شد.چرا؟ برای آنکه در آن زمان بحث و گفتگو و مناظراتی میان اهل سنت و شیعه به طور مسالمت آمیزی وجود داشته است، یعنی در دوره پلورالیسم نو آور تاریخ تمدن عربی-اسلامی. سپس این دوره به سر آمد و دو مذهب شیعه و سنی از یکدیگر بریده و میانشان فاصله افتاد. در واقع گفت و گوی میان اهل شیعه و سنت عملا پس از قرن یازدهم و با پیروزی سلجوقیان از گستره تاریخ رخت بست و ناپدید شد.(3)
گذشته از میزان صحت و سقم این نظرات در باب بنیادگرایی ، نکته حائز اهمیت این است که در زمان حال گروهی از مسلمانان اصولا پیشرفت و شکوفایی تمدن غرب را قبول نداشته و آن را نمی پذیرند.اما بر آن دسته از متفکران مسلمان که در پی رهایی از وضعیت کنونی هستند، ضروری می نماید که با ژرف اندیشی و پرهیز از هر گونه تعصب و بدون افتادن در دان بنیادگرایی به بازبینی نقش تاریخی خود در احیاء تساهل و مبارزه با افراط گرایی بپردازند.

پاورقی ها
1-برینگتن مور- ریشه های اجتماعی دموکراسی و دیکتاتوری-ترجمه حسین بشیریه-نشر دانشگاهی- 1369
2-حمید عنایت- اندیشه سیاسی در اسلام معاصر-ترجمه بها الدین خرمشاهی-انتشارات خوارزمی- صص 177 و 153
3- روزنامه شرق- 1 دی ماه 82

Advertisements
دسته‌ها:دسته‌بندی نشده

نظر شما برای ما بسیار مهم است

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s